wrapper

Соңғы жазбалар

Хабари сипаттарға қатысты тақырыпты бүгінгі қоғамда өзекті мәселеге айналдырып, қарапайым халықтың басын қатырып жүрген «бидғатшыл» топтар бар. Олар өздерін «сәлафтардың жолын ұстаймыз, біздікі ғана дұрыс» деп, хабари сипаттарға тәуил жасайтын Ашғари мен Мәтуруди секілді әһлі сүннеттік ақида мектептерін ұстанатын қалың жамағатты да, мағынасын білмейміз деп Аллаға тапсыратын (тафуид жасайтын) шынайы сәлафтардың жолын ұстанатындарды да адасушылар қатарына қосады. Көбіне уағыздарының басы «Сенің ақидаң дұрыс па?» деген сауалмен басталады. Егер жауабыңызда Мәтуруди немесе Ашғари ақидасы десеңіз яки олардың «Алла қайда?» деген сұрақтарына «аспанда» деп төбеңізді көрсетпесеңіз, онда ақидаңыз адасқан болып шыға келеді.1 Әлі есімде, әл-Әзһар университетін тәмамдап келіп, Нұр-Мүбарак Египет Ислам университетінде ұстаз болып қызметке орналасқан кезім еді. Қыркүйек айында жүргізілген алғашқы сабақтарымның бірінде шәкірттерім: «Алланың саусағы, қолы, көзі, жүзі бар ма?» деп сұрақ қойды. Мен бұл сұрақты сабақ басталмай жатып сұрағандарына таң қалдым. Сөйтсем, өзін сәлафи ақидасын ұстанамын деп жүрген бір қазақ жігіті менің алдымда ғана оларға дәріс оқып шыққан екен. Шәкірттерімнің дәптерлерін қарасам, «Алланың қолы олар-дың қолдарының үстінде» деген секілді аяттар мен «Адам ұрпақтарының жүректерінің бәрі Алланың екі саусағының арасында тұрады...» деген тәрізді хадистерді тізбектеп тұрып жазғызып, оларды тура мағынасы бойынша түсіндіріпті. Бұл қазақ жігіті кейіннен өзінің бет пердесін ашқаннан кейін жұмыстан аластатылды. Менің айтайын дегенім, бұл күрделі мәселе неліктен алғашқы дә-рісте түсіндіріліп отыр. Себебі, олардың пайымдауынша, бұл - өте өзекті мәселе. Өздері секілді ойламағандардың бәрі адасушылар. Әйтпесе, Құранның айқын аяттарында білдірілген Алланың кемел сипаттарын әлі жете танып, исламның негізгі құндылықтарын біле қоймаған университеттің табалдырығын жаңа аттаған шәкірттерге мұны алғашқы дәрісте түсіндірмесе керек-ті. Мысырда да бұл ағымның өкілдері кездеседі. Оларға «әл-Әзһар университетінде оқитын едім»,- десең, онда сенің ақидаң дұрыс емес болды ғой. Ол жерде Әшғари ақидасы оқытылады» деп шыға келеді.

Негізінде, бұл мәселені әдейі көтеру, осы төңіректе сұрақты көбейтіп, қоздату, оны өзекті мәселеге айналдыру - бидғат. Имам Мәлік бұл мәселені сұрап келген адамға былай деп жауап бермеп пе еді: «Истиуа бұл белгісіз емес. Ал, оның қандайлығы ақыл білетін жәйт емес. (Басқа риуаятта: қалайлығы (белгілі бір кейіп) Аллаға жүрмейді. Бұған иман келтіру - уәжіп. Ал бұл туралы сұрау - бидғат».2

Иә, имам Мәлік бұл мәселені бір рет сұраған адамның өзін бидғатшыға балап, оны отырған жерінен шығарып жіберуді айтқан. Кім білсін, имам Мәліктен бұл мәселені сұраған адамның жаман ниеті болмаған да шығар. Соған қарамастан имам Мәліктің берген жауабы осы еді. Ал, енді ешкім сұрамаса да осы мәселені даурықтырып, мұсылмандар арасындағы тыныштықты кетіріп жүргендерге не деуге болады? Тіпті, реті келсе де, келмесе де арнайы кітап, үн, бейне таспаларды халыққа таратып, мұны өзекті мәселеге айналдырғандарды имам Мәлік көрсе не дер еді? Жауабын сіз беріңіз!

Бұл тақырып алғаш түсіндірілер исламның негізгі тақырыбы емес. Қазақ халқы ғасырлар бойы мұсылман болып, намаз оқыса да, бұл мәселелерді көбі әлі күнге дейін білмейді. Өйткені бұл тақырыпты ғұламаларымыз өзекті мәселеге айналдырып, халықтың басын қатырмаған.

Сұрақта сұралғандай, бұл тақырып бүгінгі таңда әлгіндей бауырларымыздың кесірінен өзекті мәселеге айналып, қарапайым халық арасында бөлінушілік пайда бола бастаған соң ғылыми тұрғыда ақ-қарасын ажыратып, мәселені түсіндіруге тура келіп отыр.

Бүгінгі кейбір «сәлафи ақидасын ұстанамыз» деп жүргендер, шынымен де, өздері айтқандай сахабалар мен табиғиндардың, олардың көзін көрген атбағут-табиғиндардың ақидасын ұстанады ма? Әрине, жоқ! Себебі, олар былай дейді: «Алланың өзіне жарасатын қолы бар, бірақ біздің қолымыз сияқты емес, қандай қол екенін білмейміз» дейді. Тіпті, кейбіреуі «иттің қолы бөлек, мысықтікі де адамдікінен өзгеше, ендеше, Алланың қолы да басқаша» деп мысалдар бере отырып түсіндіріп жүр. Яғни, олар аяттағы «иад» сөзінің тура мағынасы «қол» дегенді білдіреді, бірақ «Алланың қолы қандай екенін білмейміз» дейді. Қандай қол екенін білмейміз деу - Алланы пәктеуге жатпайды. Себебі, өздері айтқандай Алланың қолы ешбір жаратылыстың қолына ұқсамай-ақ қойсын, бірақ жалпы қол деген ұғым ұстауға арналған құралды, белгілі бір ағзаны білдіреді. Ал, Алла тағала ешбір құралға да, ағзаға да мұқтаж емес. Сондықтан, сәлаф ғалымдары «иад» деген сөздің белгілі бір ағзаны немесе ұстау құралын білдіретін тура мағынасы Алла үшін мұрат емес, тіпті, Алла үшін белгілі бір кейіп жүрмейді деген.

Ал, бүгінгі сәлафи ақидасын өздеріне «жекешелеп» алғандар шын мәнінде шынайы сәлафи ақидасын ұстанбайды. Мысалы, «Алла сосын аршқа истиуа3 етті»4 деген аяттағы «истиуа» сөзін «истиқрар», яғни орнығу, жайғасу, тіпті таққа отыру мағынасында түсіндіреді. Олар «Иад (қол)» деген сипат бар, бірақ ол ағза мағынасында емес, сол секілді «истиуа» деген сипат бар, бірақ «отыру, жайғасу, орнығу» мағынасында емес, бұлардың мағынасын білмейміз, белгілі бір кейіп Аллаға жүрмейді» десе, біз олармен келісер едік. Сәлафус-салих ғалымдарына жататын Әбу Ханифа өзінің шәкірттеріне қалдырған өсиеттерін қамтыған «Әл-уасия» кітабында былай дейді: «Біз Алла тағаланың аршқа истиуа еткеніне сенеміз. Бірақ ол истиуа аршқа қажеттілік болмастан әрі оған жайғасып, орнықпастан жүзеге асқан. Алла тағала мұқтаж болмастан арштың да, басқаның да сақтаушысы. Егер Алла тағала мұқтаж болғанда, әлемді жаратуға да, әрі оны басқаруға да басқа жаратылғандар тәрізді құдіреті жетпес еді. Егер ол отыруға, жайғасуға мұқтаж болса, онда Алла тағала аршты жаратпас бұрын қайда еді? Алла тағала одан (отыру мен мұқтаж болудан) пәк әрі ұлы»5.

Байқағанымыздай, табиғинге жататын, яғни сәлаф деген атауға анық лайық Әбу Ханифа «истиуаны» «орнығу, отыру, жай-ғасу» мағынасындағы «истиқ-рар» емес екенін түсіндіріп отыр. Ал бүгінгі біздің ғана ақидамыз түзу деп, басқаларын адасуға жатқызатындар «истиуаны» истиқрар деп түсіндіріп жүр. Бұл сонда қандай сәлафи ақидасы?

Олар хабари сипатты білдіретін сөздердің тура мағынасын жоққа шығармаймыз, қандай мағынада айтылғанын да білеміз, тек нендей кейіпте болатындығын білмейміз дейді. Олардың: «Алланың өзіне лайық көзі бар, бірақ біздің көзіміз сияқты емес» немесе «Алла аршқа орнығып, жайғасты, бірақ біздің орнығуымыз бен жайғасуымызға ұқсамайды» деген сөздеріндегі «Алланың өзіне лайық» және «біздікіне ұқсамайды» деген тәрізді, бір қарағанда, Алланы пәктеу секілді көрінетін тайғақ сөздеріне қарапайым халық алданып қалады. Шынтуайтында, «Алланың өзіне лайық көзі бар» деген кезде мейлі ол біздікіне яки кез-келген басқа жаратылыстың көзіне ұқсамай-ақ қойсын, бірақ жалпы көздің тілдегі тура мағынасы, жалпы ұғымы көру құралы, арнайы ағза емес пе? Ендеше, «көз» сөзінің ағза немесе құрал ретіндегі тура мағынасы Алла үшін мүмкін емес. Аллаға мұндай мұқтаждықты білдіретін мағынаны таңуға болмайды. Себебі, Алла ешбір құрал, ағзасыз-ақ толық көреді, біледі. «Һидаяға» «Фатхул-қадир» атты кең түсіндірме жасаған ханафи ғалымы әл-Кәмал Ибнул-Һүмам былай дейді: «Саусақ та, қол да Алла тағаланың сипаты. Бірақ, ағза мағынасында емес. Керісінше, Алланың ұлықтығына лайық түрде. Кемшіліктен пәк Алла ең дұрысын біледі»6. Егер олар Ибнул-Һүмам секілді «Алланың қолы бар, бірақ ағза мағынасында емес» десе де келісуге болар еді. Алайда олар аяттағы «қолдың» мағынасын білеміз, бірақ біздікіне ұқсамайды дейді, өзіне жарасатын түрде деп Алланы пәктеген болады. Құранда кәпірлерге қаратыла: «Олар Алланы ұмытты, сондықтан Алла да оларды ұмытты (тәрк қылды)»7, «Олардың бұл күнгі кездесулерін ұмытқанындай біз де оларды ұмытамыз (тәрк қыламыз)»8 деген аяттардағы Аллаға байланыстырылып қол-данылған «ұмытты» сөзі тура мағынасында емес, тәрк ету, рахымына алмау мағынасында. Мұны барлық ғұламалар осылай түсінген. Ал енді «Алла да ұмытады, бірақ оның ұмытуы біздің ұмытуымыз сияқты емес» деп әуелі ұмытуды таңып, сосын біздің ұмытуымыз сияқты емес деп ешкім, тіпті Алланың қолы бар, бірақ біздің қолымыз секілді» емес дейтіндер де айтпайды. Себебі, ұмыту біздің ұмытуымызға ұқсамай-ақ қойсын, жалпы алғанда ұмыту кемшілік, есте сақтай алмау нұқсандығы емес пе? Ал енді «Алланы отырады, бірақ біздің отыруымыз сияқты емес» деудің «Алла да ұмытады, бірақ біздің ұмытуымыз сияқты емес» деуден қандай айырмашылығы бар? Ол да кемшілік, жаратылғандарға тән мұқтаждық емес пе? Міне, сондықтан нағыз сәлафтар сөздің әлгіндей белгілі бір ағзаны яки жаратылғандарға тән іс-әрекеттерді білдіретін тура мағынасы мұрат емес, Алла тағаладан мұндай сөздермен нені мұрат етіп, қандай сипатты қалаған болса, соған иман келтіреміз деген.

Егер олар «Алланың қолы бар, бірақ біздің қол сияқты емес» деген кезде «біздің қолымыз сияқты ағза, ұстайтын құрал мағынасында емес» дегенді айтқысы келсе, онда оларды шатасып жүр демес едік. Алайда олар «иад» (қол), «ъайн» (көз) сөздерінің тілдік тура мағынасын жоққа шығармаймыз, қандай мағынаны білдіріп тұр-ғанын да білеміз9, тек сипаттың нендей кейіпте болатындығын ғана Аллаға тапсырамыз» дейді. Оларға айтар уәжіміз егер сендер өздерің айтқандай «Алланың қолы, көзі» дегендегі «қол» мен «көз» сөздерінің тура мағынасын жоққа шығармасаңдар әрі олар-дың мағынасын біліп, түсінген болсаңдар, онда бізге бұл сөздерден түсінген мағыналарыңды айтып беріңдерші. Ескерте кетейік, біз олардан Алланың қолы мен көзінің қандай кейіпте болатындығын айтып беріңдер деп отырған жоқпыз. Тек қол мен көздің өздері түсінген жалпы мағынасын айтып беруді талап етіп отырмыз. Олар бұл сұрағымызға «көру мен ұстауға арналған «ағза, құрал» мағынасында» деп жауап берсе, онда олардың адасқандықтарына басқа дәлелдің қажеті жоқ.10 Себебі, Алланың көзі мен қолы біздің, тіпті ешбір жаратылыстың көзі мен қолына ұқсамай-ақ қойсын, оның жалпы ұғымы мұқтаждықты, денені әрі бөлшектерден құралғандықты білдіреді. Міне сондықтан көзі жоқ адам соқыр, қолы жоқ адам мүгедек болады. Ал, Алла еш бір нәрсеге мұқтаж емес, дене ұғымынан да пәк. Ол еш нәрсеге ұқсамайды. Алла көреді, бірақ көру үшін белгілі бір ағза мен құралға әсте мұқтаж емес. Алла жаратады, істейді, бірақ жарату, істеу үшін қолға да, ешбір құралға да мұқтаж емес.

Ал, егер олар «қол мен көз ағза мағынасында емес» деп жауап берсе, онда әу бастағы айтқан «тура мағынасын жоққа шығармаймыз» деген сөздеріне өздері қайшы келіп отырғандықтарын естеріне саламыз. Себебі, қол мен көздің тура мағынасы белгілі бір ағзаны ғана білдіреді.

Осы көзқарастағылардың арқа сүйейтін бір ғалымы «дене, көретін көз, еститін құлақ, сөйлейтін тіл, тамақ» сынды сипаттардың Алла тағалада жоқ екендігін айтқан аят, хадис болмағандықтан, біз оларды Аллада бар деп те айтпаймыз, жоққа да шығармаймыз дейді. Тіпті, бұларды жоққа шығармау - әһліс-суннаның жолы дегенді алға тартады. Дәлірек айтсақ, бұл ғалым әс-Сабунидің: «Алла тағала денеден, көретін көз, еститін құлақ, тіл, тамақтан пәк» деген сөзіне былай деп қарсы жауап берген: «Бұлай деу - сәлафтардың жолы емес, керісінше бұл философтардың сөзі. Ал, әһліс-сунна болса, Алланың өзі үшін бар деген (сипатын) бар, жоққа шығарғанын жоқ дейді. Сондай-ақ, Алла елшісінің Алла үшін бар деген (сипатын) бар, жоқ дегенін жоқ дейді».

Бұл қатты шатасу. Олай дейтініміз жоғарыда аталған «дене, көретін көз, еститін құлақ, тіл, тамақ» бұлардың бәрі ағза, белгілі бір істі істеуге арналған құрал. Ал, енді Құранда Алла тағала үшін мұндай ағза, құралдар жоққа шығарылмаса да, жалпы мұқтаждықты, кемшілікті білдіргендіктен, Алла тағаланы олардан пәктеу - уәжіп. Алла тағала «әс-Самад» яғни, еш нәрсеге мұқтаж емес. Құранда айтылмаған қаншама жаратылғандарға тән ерекшеліктер бар. Солардың бәрін Құранда айтылмаған екен деп Алла тағаланы олардан пәктемеу, мұқтаждықтан туындаған мұндай сипаттарды Ұлы Жаратушыға таңуға болмайды деп айтпау - Алла жайлы сенімі түзу адамның сөзі емес. Мысалы, Алланың сақалының жоқ екендігі Құранда айтылмаған. Ал, енді Құранда айтылмағандықтан Алланың сақалан жоққа шығармаймыз деп айта аламыз ба? Сақал бұл адам үшін табиғи болса да, Алла үшін кемшілік емес пе?

Сәлафус-салихтардың Алла тағаланы ағза, құралдардан пәктегендіктеріне, ондай мұқ-таждықты жоққа шығарған-дықтарына қатысты дәйекті деректер өте көп. Солардың ішінен имам Ахмед ибн Ханбалдың мына сөзін мысал ретінде келтіре кетейін: «Алла тағала өзі қалай қаласа солай сөйледі. Бірақ қуыстан шығарып айтпастан әрі ауызсыз, екі ерінсіз және тілсіз сөйлейді.»11

Бұл топ өздерінің шатасқанына қарамастан, өздері сияқты ойла-майтындардың бәрін адасып жүр дейді. Дәлірек айтсақ, олар хабари сипаттарда қолданылған сөздердің тура мағынасы Алла үшін мүмкін емес. Сондықтан мұндай сөздермен не мұрат болғанын білмейміз деп ма-ғынасын Аллаға тапсыруды (тафуид) сәлафтардың ұстанған жолы емес, керісінше тарихта-ғы «мұъаттила»12 деп аталатын адасқан топтың ұстанымы дейді. Олардың пайымдауынша хабари сипаттардағы жүз, қол, аяқ, көз, орнығу, күлді, жүгірді секілді т.б. сөздердің тура мағынасын Алла үшін қолдануға болатындығын сәлафтар жоққа шығармаған әрі ондай сөздерден не мұрат болғанын, қандай мағынада айтылғанын білген. Тек олардың нендей кейіпте болатындығын ғана Аллаға тапсырған.

Ал, шындығында шынайы сәлафтар хабари сипаттарда қолданылған тура мағынасы белгілі бір ағзаны немесе жаратылғандарға тән іс-әрекеттер мен ерекшеліктерді білдіретін сөздердің тура мағынасын Аллаға қолдануға болмайды деген сенімді ұстанған. Олар ондай сөздердің қандай мәнде айтылғандығын білмейтіндігін толық мойындап, мұрат болған мағынасын Аллаға тапсырған. Оған төмендегі сәлаф һәм халаф ғалымдарының хабари сипаттарға байланысты ұстанымдарын білдіретін мына мәліметтер дәйек бола алады: Ахмед ибн Ханбал: «Оған (ондай сипаттарға) ешбір мағына берместен әрі белгілі бір кейіпте болады деместен иман келтіреміз әрі растаймыз», - деген.

Имам Суфиян ибн Ъуиайна (107-197 һижри) былай деген: «Алла тағаланың Құранда білдірген барлық (хабари) сипаттарының тәпсірі - оны оқу және мағынасына үнсіз қалу».13

Бәйһақидің «әл-Асма уас-Сифат» атты еңбегінің 314-бетінде Суфиян ибн Ъуиайнаның былай дегені жеткізілген: «Алла тағаланың Құранда білдірген барлық (хабари) сипаттарының тәпсірі - оны оқу. Және ешкімнің оны арабша да, парысша да түсіндіруіне болмайды».

Байқағанымыздай, ибн Ъуиайна хабари сипаттарды білдіріп келген аяттарды тек оқуды әрі мағынасына үнсіз қалуды тәпсірге жатқызып отыр. Бұл дегеніміз, хабари сипаттардың мағынасы белгісіз деген сөз. Әйтпесе, аятты жай ғана үстінен оқып өту мен үнсіз қалудың тәпсір емес екені кез-келген адамға мәлім емес пе? Егер хабари сипаттарды білдірген сөздердің мағынасы мәлім болса, онда Ибн Ъуиайна неліктен оны арабша да, парысша да түсіндіруге, яғни арабша сөздің синонимін, ал басқа тілге аударылуына қатаң қарсы шығып отыр?

Имам Шафиғи хабари сипаттарға қатысты: «Аллаға әрі Алладан келгеннің бәріне Алланың мұрат еткен мағынасы бойын-ша иман келтірдім. Алланың елшісіне әрі Алланың елшісінен жеткеннің бәріне Алла елшісінің мұрат еткен мағынасы бойынша иман келтірдім»14,- деп сөздің тура мағынасы бойынша емес, Алла мен Оның елшісінің мұрат еткен мағынасы бойынша иман келтірген.

Әбу Жәғфар әт-Тахауи: «Бұл тақырыпта Алла елшісінен сахих хадиспен жеткеннің барлығы - оның айтқанындай және мағынасы оның қала-ғанындай...»15- деген.

Тирмизи өзінің хадис жинағында былай дейді: «Хабари сипаттарға қатысты Суфиянус-сәури, Мәлік ибн Әнас, Ибн Мүбәрак, Ибн Ъуиайна және Уәкиъ сынды тағы басқа ғылым иелерінің ұстанған жолы мынадай: олар бұл нәрселерді риуаят етті және былай деді: бұл хадистерді риуаят етеміз әрі иман келтіреміз. «Қандай кейіпте болады?» деп айтылмайды». Міне, бұл әһлі-хадистің таңдаған жолы. Яғни, бұл нәрселер қалай келсе дәл солай риуаят етіледі де, оған солай иман келтіріледі. Түсіндірілмейді әрі Алланы басқа жаратылыстарға ұқсататын тура мағынасы жоққа шығаралады. «Қандай кейіпте болады?» деп айтылмайды. Міне бұл ғылым иелерінің таңдаған жолы»16.

Хадис саласының белді де белгілі ғалымы имам әл-Бәйһақи былай дейді: «Жалпы алғанда мынаны білу керек, Алла тағаланың истиуа етуі бұл қисықтың түзелуі немесе белгілі бір мекенде орнығу, жайғасу да, ешбір жаратылысқа тию (арқылы отыру да) емес. Бірақ, ол өзі хабар бергендей аршқа ешбір кейіпсіз әрі қайда деген сұрақсыз истиуа етуші. Оның келуі бір жерден екінші жерге барумен және қозғалыспен емес. Оның түсуі көшумен де емес. Алла тағаланың өзі денеден тұрмайды. Оның уәжһі (жүзі) белгілі бір пішінмен емес. Оның қолы ағза емес. Оның көзі көруші мүше емес. Бұл сипаттар Алла тарапынан хабар берілгендіктен белгілі бір кейіпте болады деместен қабылдаймыз. Алла тағала: «Оған ешбір нәрсе ұқсамайды»17, «Оның ешбір теңдесі жоқ»18, «Оның басқа теңдесі мен ұқсасын белесің бе?»19- деген.20

Хафыз әс-Сиюти (849-911 һижри) «әл-Итқан» атты еңбегінде хабари сипаттарға байланысты былай дейді: «Әһлус-сүннеттің көпшілігінің, яғни олардың сәлафтары мен әһлул-хадистердің ұстанымы - «хабари сипаттарға иман келтіріп, мұрат болған мағынасын Аллаға тапсыру. Оларды тәпсірлемейміз және ондай сөздердің тура мағынасынан Алланы пәктейміз дейді. Ал, халафтары оларды Аллаға лайық келетін мағынаға жорамалдау жолын ұстанады»21.

Ибн Халдун: «...Ал, сәлафтардан сахабалар мен табиғиндар болса, Алла тағалаға кемел һәм құдайлық сипаттарды таңады. Нұқсандықты білдіретіндей болып көрінетін сөздердің қандай мағынада айтылғандығын Аллаға тапсырады да өздері үнсіз қалады»22.

Имам ибн Хажар әл-Һәйтами (909-974) хабари сипатқа байланысты былай дейді: «Немесе (ешбір жорамал жасамастан) мағынасын Аллаға тапсыруына болады. Бұл сәлафтардың жолы»23.

Ханбали ғалымы Мұхаммед әс-Сафариани: «Аллаға нұқсан-дық немесе кейіннен пайда бол-ғандықты білдіретін барлық ерекшеліктен Алла тағала пәк. Алла тағала - ең биік кемелдіктің иесі. Сәлафтардың ұстанған жолы мұндай мәселеге кірмеу әрі мағынасын Аллаға тапсырып, үнсіз қалу. Абдуллаһ ибн Аббас: «Бұл түсіндірме жасалмайтын сырлы нәрсе. Сыртқы сөзіне иман келтіріп, мағынасын Аллаға тапсыру әрбір адамға уәжіп» деген. әз-Зүһри, Малик, әл-Аузағи, Суфиян әс-Сәури, әл-Ләйс ибн Саъд және Ибнул-Мүбарак, имам Ахмад, Исхақ сынды барлық сәлафтар ғалымдары осындай ұстаным бойынша өткен. Бұлардың бәрі «Мүтәшабиһ» аяттарға қатысты былай дейді: «Қалай келсе, солай үстінен оқып өтіңдер»24.

Белгілі тәпсір ғалымы Құртуби былай деген: «Сәлафтардың жолы - бұл мәселелерге тереңдеп кірместен һәм мұндай сөздердің тура мағынасының Алла үшін мүлде мүмкін еместігін қабылдай отырып, қалай келсе солай ғана үстінен оқып өтіңдер деген»25.

Имам әл-Бағауи өзінің «Маъалимут-тәнзил» атты тәпсірінде былай деген: «Әһлүс-сунна былай дейді: Аршқа истиуа ету - белгілі бір кейіпсіз Алланың сипаты. Бұған иман келтіріп, мағынасын Аллаға тапсыру ләзім»26.

Байқағанымыздай, жоғарыда аттары аталған исламның белді ғалымдары сәлафтардың хабари сипаттарда қолданылған сөздердің тура мағынасының мұрат еместігін айтып, олардың қандай мағынада келгендігін Аллаға тапсырғандықтарын ашық айтып отыр. Осы мәндегі бірқатар көрнекті сәлаф пен халаф ғұламаларының деректі сөздерін тізбектеп жаза беруге болар еді. Әттең, оны сұраққа жауап ретінде жазылған мына мақала көлемі көтермейді. Алайда, көзі ашық, көкірегі ояу, бұрынғы оқып, естігендерінің әсерінен шығып, еркін ойлай алатындарға мұның өзі жеткілікті болар.

СІЛТЕМЕЛЕР:

1 Алланы төбеміздегі аспанда деп пайымдау астрономия ғылымы тұрғысынан да қате. Себебі жер шары домалақ болғандықтан, аспанда салыстырмалы түрде әр жақта болады. Яғни, жердің мына бетіндегі адамның аспан деп көрсеткен жоғарғы жақы жердің арғы бетіндегі адам үшін төменгі жақ болып саналады.

2 Мұхаммед Наъим Мұхамед, әл-Қанун фи ъақайдил-фирақи уәл-мәзаһибил-исламия, 417-бет. «Дәрус-салам» баспасы, Египет, 2007 ж.

3 Истиуа - сөзінің тура мағынасы «отырды, орнықты, жайғасты» дегенге саяды.

4 «Ағраф» сүресі, 54-аят.

5 Әкмалуд-дин Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-ханафи, Шарху уасиятил-имам Әби Ханифати, 52-бет. «Дарул-фатх» баспасы, Египет 2009 ж.

6 Юсуф әл-Қарадауи, фусулун фил-ақидати байнас-сәлафи уәл-халаф, 47-бет. «Мәктабату уәһба» баспасы, Каир қаласы, 2006ж.

7 «Тәуба» сүресі, 67-аят.

8 «Ағраф» сүресі, 51-аят. Ескерту: Екі аятта да тақырып түсінікту болу үшін «ұмытты», «ұмытамыз» деп сөздің тура мағынасына аударып, жақшаның ішінде «тәрк қылды», «тәрк қыламыз» деп ауыспалы мағынасын бердік. Дұрысы дереу тәрк қыламыз деп мұрат болған мағына бойынша аудару.

9 Олар хабари сипаттарда қолданылған сөздердің мағынасын білетіндіктеріне Имам Мәліктің жоғарыдағы ««Истиуа бұл белгісіз емес» деген сөзін дәлел ретінде келтіреді. Алайда, Имам Мәліктің бұл сөзін олар өздерінің мүдделеріне қарай таратып жорамалдап отыр. Себебі, имам Мәликтің ««Истиуа бұл белгісіз емес» деген сөзін «мағынасы белгісіз емес, біз білеміз» деген мағынада емес, басқаша да түсінуге болады. Мысалы, «истиуа -Құранда айтылғандығы бізге белгісіз емес» деген секілді мағынада да түсінуге болады. Мұндай ақида мәселелерінде әр түрлі мағынада түсінуге болатын бір ғана адамның сөзін бұлтартпас дәлел ретінде келтіру әсілінде қате.

10 Мұхаммед Наъим Мұхамед өзінің «әл-Қанун фи ъақайдил-фирақи уәл-мәзаһибил-исламия» деген кітабында басынан өткен мына оқиғаны жазады: «Олардың бір доктор дәрежесіндегі әрі бір институттың директоры болып жұмыс істейтін біреуімен осы мәселеде пікір таластырған едім. Ол менің дәлелдермен жасаған қысымымнан соң «Иә, Оның қолы бар. Яғни, ағза, бірақ біздің ағзамыз сияқты емес» деп айтуға мәжбүр болды. Мен қайта-қайта сұрап едім ол әлгі сөзін тағы да қайталады. Ол өзінің «көз бен қол» дың мағынасын білетінін айтудан бас тартпады».

11 Сайф ибн Али әл-Ъасри, әл-Қаулут-Тәмаму би исбатит-тафуид мәзһабан лис-сәлафил-кирам, 54-бет. «Дәрул-фақиһ» баспасы, Әбу Заби, 2009 ж.

12 Мұъаттила ағымының басшысы Жәһм ибн Сафуан деген адам. Оның ойынша, тура мағынасы Алланы басқа жаратылыстарға ұқсататын Құрандағы сөздердің мүлде мағынасы жоқ. Тіпті, Алланың жанында да мәні жоқ дегендіктен Алланың аятта айтылған сипатын түгелдей жоққа шығару бар. Ал бұл адасуға жатады. «Мұъаттила» дегеннің мағынасы сөздің мағынасын түгелдей жоққа шығарушы дегенді білдіреді.

Сондықтан, хабари сипаттарда қолданылған тура мағынасы Алла үшін мүмкін емес сөздердің мұрат болған мағынасын Аллаға тапсырудың «Мұъаттила» ағымы-мымен ешқандай байланысы жоқ. Себебі, мұнда Алланың сипатын мүлде жоққа шығару емес, тек оның мағынасын білмейтіндігін мойындау бар.

13 (كل ما وصف الله من نفسه في كتابه فتفسيره تلاوته والسكوت عليه)

14 Сайф ибн Али әл-Ъасри, әл-Қаулут-Тәмаму би исбатит-тафуид мәзһабан лис-сәлафил-кирам, 141-бет. «Дәрул-фақиһ» баспасы, Әбу Заби, 2009 ж. (Ләмъатул-иътиқад, 10-бет. )

15 Әби Хафсин Сиражиддин Умар ибн Исхақ әл-Ғазнауий әл-Һинди, Шархул ақидати әл-имамит-Тахауий, 80-бет. «Дәрул-Караз» баспасы, Каир, 2009 ж.

16 Сунанут-Тирмизи, Китабуз-Зәкат, 662 -хадис.

17 «Шұра» сүресі, 11-аят.

18 «Ықылас» сүресі, 4-аят.

19 «Мария» сүресі, 65-аят.

20 Әбу бәкр әл-Байһақи, әл-Иътиқад уәл Һидая илә сәбилир раошад алә мәзһәбис-сәләфи уа асхабил-хадис, 93-бет. «Дәрул- китабил-араби» баспасы, Бейрут, 1988 ж.

21 Жәлалуд-дин Абдир-рахман әс-Сиюти, әл-Итқан фи ъулумил-Құран, 1-том, 650-бет. «Дару ибн Кәсир» баспасы, Бәйрут, 1987ж.

22 Сайф ибн Али әл-Ъасри, әл-Қаулут-Тәмаму би исбатит-тафуид мәзһабан лис-сәлафил-кирам, 89-бет. «Дәрул-фақиһ» баспасы, Әбу Заби, 2009 ж. (Тариху Ибн Халдун, 1-том, 600-бет.)

23 Сайф ибн Али әл-Ъасри, әл-Қаулут-Тәмаму би исбатит-тафуид мәзһабан лис-сәлафил-кирам, 212-бет. «Дәрул-фақиһ» баспасы, Әбу Заби, 2009 ж. (Әл-Минһажул-қауим, 292-бет)

24 Сайф ибн Али әл-Ъасри, әл-Қаулут-Тәмаму би исбатит-тафуид мәзһабан лис-сәлафил-кирам, 219-бет. «Дәрул-фақиһ» баспасы, Әбу Заби, 2009 ж. (Китабу Ләуамиъил-әнуарил-баһия уа саутиъил-әсрарил-әсария фи ақди әһлил-фирқатил-мардия, 1-том, 97-бет.)

25 Имам әл-Құртуби, әл-Жамиъ ли ахкамил-Құран, 4-том, 12-бет.

26 Имам әл-Бағауи, Маъалимут-тәнзил фит-тафсир, 3-том, 235-бет.

(Жалғасы бар)


Пікір қалдырыңыз

halal

dinikunder kk